خیلی از والدین ایرانی مهاجر نگران هستند که «اگر بچه‌ام اینجا بزرگ شود، چقدر از ایران را در خودش خواهد داشت؟». شاید این سؤال زمانی که جشن نوروز برای او یک روز معمولی دیگر در مدرسه است، پیش بیاید.

این نگرانی کاملاً طبیعی‌ست چون والدین نمی‌خواهند فقط چند رسم و زبان منتقل کنند، بلکه می‌خواهند بخشی از داستان خانواده را هم به نسل بعد بسپارند. اما انتقال فرهنگ، نکات ظریفی دارد که ممکن است از چشمان ما پنهان بماند.

طبق پژوهش‌ها، کودکانی که بین دو فرهنگ بزرگ می‌شوند، ممکن است با تعارض هویتی، احساس فاصله از هر دو فرهنگ یا کمبود حس تعلق روبه‌رو شوند. بااین‌حال، تحقیقات درباره تجربه بزرگ‌شدن میان دو فرهنگ نشان می‌دهد اگر کودک بتواند هر دو هویت فرهنگی‌اش را در کنار هم بپذیرد و میان آن‌ها هماهنگی ایجاد کند، این تجربه می‌تواند به سازگاری روانی بهتر، ارتباط اجتماعی قوی‌تر، انعطاف‌پذیری بیشتر و توانایی دیدن مسائل از زاویه‌های مختلف کمک کند. 

خطر اول — فشار بیش از حد: 

گاهی والدین از سر عشق و نگرانی، ممکن است ناخواسته یاد گرفتن فرهنگ ایرانی را به فهرستی از وظایف تبدیل کنند: «باید اینجا فارسی صحبت کنی» و یا «این شعرها رو یاد بگیر». پیام پنهانی که در این جمله‌ها وجود دارد این است که تو مدام باید ایرانی بودن خودت را به من اثبات کنی.

در چنین شرایطی، کودک اغلب به جای اینکه فرهنگ ایرانی را منبع امنیت بداند، آن را با تجربه‌های منفی یاد کند. پژوهش‌های مربوط به شکل‌گیری هویت در کودکان نشان می‌دهد که نوجوانان و کودکان مهاجر زمانی که احساس کنند باید برای پذیرفته شدن یکی از هویت‌هایشان را انکار و یا اثبات کنند، عزت نفس و احساس تعلق آن‌ها تحت تاثیر منفی قرار می‌گیرد.

خطر دوم — بی‌توجهی: 

از طرفی دیگر، بعضی خانواده‌ها آن‌قدر درگیر ساختن زندگی جدید هستند که انتقال فرهنگ، ناخواسته به تعلیق می‌افتد: «بعدا بهش فارسی یاد می‌دم» یا «فعلا مهم اینه که با مدرسه جدید جور بشه». اما سال‌ها خیلی سریع می‌گذرند و شاید کودک دیگر نتواند با پدربزرگ و مادربزرگش راحت صحبت کند. بسیاری از والدین ایرانی در دیاسپورا می‌گویند که اگر آگاهانه وقت برای انتقال فرهنگ نگذاریم، زندگی روزمره به‌راحتی جای آن را پر می‌کند و فاصله بین نسل‌ها می‌اندازد. 

راه میانی: 

شاید بهترین کاری که می‌شود برای فرزندمان انجام دهیم، این باشد که نخواهیم او شبیه ما شود. می‌توانیم دنیایش را بزرگ‌تر کنیم. کودکی که دوزبانه بزرگ می‌شود، فقط کلمات بیشتری یاد نگرفته، بلکه برای مشکلات زندگی‌اش حالا می‌تواند از دو نظام فکری متفاوت از دو فرهنگ جدا راه‌حل‌های متنوع پیدا کند. او یاد می‌گیرد برای یک پرسش، گاهی بیشتر از یک پاسخ وجود دارد و این ثروتی است که زندگی میان دو فرهنگ می‌تواند به او هدیه بدهد. 

۷ راه برای آموزش هویت ایرانی به بچه‌ها — بدون اینکه کلاس درس بگذاریم

۱. فارسی را زبان رابطه کنید 

اگر برای کودکانی که خارج از کشور بزرگ می‌شوند، فرهنگ را در قالب درس، اجبار و آزمون ارائه کنیم، ممکن است آن را با فشار و وظیفه یکی بدانند. اما اگر بخشی از زندگی روزمره باشد، به خاطره و احساس تعلق تبدیل می‌شود.

کودک لازم نیست که از همان ابتدا یک فارسی بی‌نقص صحبت کند. مهم‌تر این است که فارسی را با لحظه‌های خوشايند تجربه کند. برای مثال، می‌توانی قصه‌های شب را به فارسی بخوانی، برایش لالایی یا شعر کودکانه فارسی بخوانی و یا هنگام آشپزی با او فارسی صحبت کنی.

۲. اجازه دهید سنت‌ها را تجربه کند 

به‌جای اینکه فقط درباره نوروز یا شب یلدا توضیح بدهی، می‌توانی او را در آماده شدن برای این رویدادها شریک کنی. به او اجازه بدهی این‌دفعه سیب هفت‌سین را انتخاب کند، انار دانه کند، به سبزه عید آب بدهد و تخم‌مرغ‌ها را رنگ کند. کودکان از طریق مشارکت، خیلی بهتر از توضیح دادن یاد می‌گیرند. 

۳. داستان خانواده را تعریف کنید 

می‌توانی داستان خانواده‌ات را برای او تعریف کنی: پدربزرگ و مادربزرگ کجا بزرگ شده‌اند، اسم او چه معنایی دارد، چرا خانواده شما از شهر یا روستای خاصی آمده است یا چرا شما در کودکی نوروز یا شب یلدا را جشن می‌گرفتید. 

۴. فرهنگ را وارد بازی کنید 

کودکان از طریق بازی می‌توانند راحت‌تر فرهنگ ایرانی را درک کنند. پازل نقشه ایران، غذاهای ایرانی، اسم میوه‌ها و یا حیوانات را می‌توانی با او تمرین کنی. اگر یادگیری شبیه بازی باشد، مقاومت کودک هم کمتر می‌شود. 

۵. دوستان و جامعه ایرانی پیدا کنید

اگر در شهر شما انجمن، کتابخانه یا جشن‌های ایرانی برگزار می‌شود، می‌توانی با فرزندت در آن‌ها شرکت کنی. کودک وقتی می‌بیند افراد دیگری مثل او هستند که دو زبان و یا دو فرهنگ متفاوت دارند، کمتر احساس متفاوت بودن می‌کند. اگر به چنین جمع‌هایی دسترسی نداری، مهمانی‌های کوچک ایرانی هم می‌تواند همین نقش را ایفا کند. 

۶. اجازه بدهید سؤال بپرسد 

شاید کودک سؤال بپرسد: «چرا ما نوروز داریم ولی دوستام ندارن؟» یا «چرا اسم من با بقیه فرق داره؟». در چنین موقعیتی، می‌توانی گفت‌وگو را باز نگه داری به جای اینکه جواب آماده بدهی. کنجکاوی کودک باعث می‌شود که بخواهد بیشتر یاد بگیرد و اگر احساس کند می‌تواند بدون ترس سؤال بپرسد، احتمال بیشتری دارد که در آینده هم به ریشه‌هایش علاقه‌مند شود. 

۷. الگو باشید 

کودکان تمایل دارند که رفتارهای والدین خود را تقلید کنند. پس اگر خودتان کتاب فارسی می‌خوانید، موسیقی ایرانی گوش می‌دهید یا نوروز را جشن می‌گیرید، متوجه می‌شوید که لازم نیست مدام از کودک بخواهید که «ایرانی بماند». 

در نهایت، هدف این نیست که فرزندتان نسخه‌ای تکراری از شما شود. هدف این است که بداند ریشه‌هایی دارد که می‌تواند به آن‌ها افتخار کند و در عین حال، آزادی دارد شاخه‌های خودش را در هر جهتی که می‌خواهد رشد بدهد. 

هویت ایرانی یک ارث است، اما ارثی نیست که فقط به تو برسد؛ ارثی است که هر نسل دوباره آن را انتخاب می‌کند، معنا می‌دهد و ادامه می‌دهد. این انتخاب هم معمولاً از یک ارتباط شروع می‌شود؛ از گفت‌وگو با کسی که تجربه‌ای شبیه تو دارد، دغدغه‌هایت را می‌فهمد و می‌تواند بخشی از این مسیر باشد.