یه موقعیتی هست که خیلی از ایرانیان مهاجر میشناسند: در یک جمع ایرانی هستی — و یک جوری احساس میکنی «خیلی غربی» شدی. در یک جمع غیرایرانی هستی — و یک جوری احساس میکنی «خیلی ایرانی» هستی. پیش خودت، یک چیز سومی هستی که نه اسمش را میدانی نه توضیحش را. این مقاله آن «چیز سوم» را توضیح میدهد — چون یک اسم دارد، یک علم دارد، و شما اولین کسی نیستید که این را احساس میکنید.
فرهنگ سوم چیست — و از کجا آمد
اصطلاح «بچههای فرهنگ سوم» (Third Culture Kids یا TCKs) نخستین بار توسط Ruth Hill Useem، جامعهشناس آمریکایی، با مطالعه بر خانوادگان آمریکایی در هند، در دهه ۱۹۵۰ ابداع شد. آنها متوجه شدند بچههایی که در فرهنگی غیر فرهنگ پدر و مادرشان رشد میکنند، لزوما نه به فرهنگ مبدأ تعلق دارند و نه مقصد، بلکه با یک الگوی فرهنگی تازه زندگی میکنند.
نامگذاری «بچههای فرهنگ سوم»، فقط یک برچسب توصیفی نبود، بلکه یک تلاش برای فهمیدن و درک کردن یک واقعیت زیسته بود که در وهله اول، نامی نداشت. در پژوهشهای جدیدتر مشخص شد که این شرایط نهتنها یک پروسهای نیست که باید به اتمام برسد، بلکه یک هویت اجتماعی و روانشناختی متمایز است که میتوان با آن زندگی کرد.
در ادامه، پژوهشگران بعدی مشخص کردند که تجربه این وضعیت فقط مخصوص بچههای دیپلماتها نیست و میتواند شامل دانشجویان بینالمللی، مهاجران بلندمدت و افرادی باشد که در یک بستر چندفرهنگی بزرگ شدهاند. بههمین خاطر، امروزه از ادبیات «بزرگسالان فرهنگ سوم» هم برای توصیف این وضعیت استفاده میشود؛ بزرگسالانی که هویت خود را نه لزوما در کودکی، بلکه در سنهای بالاتر به تثبیت رساندهاند.
به زبان ساده: فرهنگ اول همان فرهنگیست که با آن بزرگ شدهای؛ دنیایی از صمیمیت و گرمی ایرانی، مهماننوازی، تعارف، مهمانیهای شلوغ و احترام به بزرگترها. فرهنگ دوم، فرهنگیست که امروز در آن زندگی میکنی؛ کشوری که زندگی روزمرهات در آن جریان دارد و با زبان، ارزشها و قواعد اجتماعی خاص خودش شناخته میشود.
اما زندگی میان این دو فرهنگ، لزوما به این معنا نیست که یکی را کنار بگذاری و کاملا در دیگری حل شوی. در طول زمان، بسیاری از مهاجران بهتدریج شیوهای از زندگی را شکل میدهند که از هر دو جهان تاثیر گرفته است. آنها بخشی از ارزشها، عادتها و نگاههای فرهنگی گذشته را حفظ میکنند و همزمان، عناصر تازهای را از جامعه جدید میپذیرند. نتیجه این فرایند، چیزیست که پژوهشگران آن را «فرهنگ سوم» مینامند؛ فرهنگی که نه دقیقا شبیه فرهنگ مبدأ است و نه کاملا مشابه فرهنگ میزبان، بلکه ترکیبی منحصربهفرد از هر دو به شمار میرود.
«چرا «سوم» — نه «ترکیب» یا «بینابینی»؟»
شاید در وهله اول، بخواهی این وضعیت را «زندگی بین دو فرهنگ» و یا «ترکیب دو فرهنگ» بخوانی، اما دلیلی دارد که پژوهشگران، از کلمه «سوم» برای توصیف این موقعیت استفاده کردهاند. تجربه افراد نشان داده چیزی که شکل میگیرد، نقطهای بین دو فرهنگ نیست و در واقع، یک «وضعیت سوم» است.
اگر این تجربه فقط یک وضعیت «بینابینی» بود، باید مرحلهای موقت و گذرا محسوب میشد؛ مرحلهای که فرد در نهایت از آن عبور میکند و یکی از دو فرهنگ را بهطور کامل میپذیرد. اما در عمل، اغلب چنین اتفاقی نمیافتد. بهتدریج هویتی شکل میگیرد که گاهی به فرهنگ میزبان نزدیکتر است، گاهی به فرهنگ ایرانی شباهت دارد و در برخی موقعیتها نیز از هر دو فاصله میگیرد و ویژگیهای خاص خودش را نشان میدهد. همین ویژگی منحصربهفرد است که مفهوم «فرهنگ سوم» را به وجود آورده است.
چطور فرهنگ سوم شکل میگیرد — یک فرآیند نه یک لحظه
حالا که با مفهوم فرهنگ سوم آشنا شدی، باید بدانی که شکلگیری آن یک اتفاق ناگهانی نیست. قرار نیست یک روز صبح از خواب بیدار شوی و تصمیم بگیری از این لحظه یک فرد بینفرهنگی هستی. فرهنگ سوم معمولا بهتدریج و در جریان زندگی روزمره شکل میگیرد؛ زمانی که فرد برای مدتی طولانی در معرض دو یا چند فرهنگ قرار میگیرد و میان آنها رفتوآمد میکند.
در چنین شرایطی، بهمرور مجموعهای از عادتها، ارزشها و شیوههای فکری پدید میآید که نه کاملا متعلق به فرهنگ مبدأ است و نه به فرهنگ میزبان. همین هویت نوظهور است که از آن با عنوان «فرهنگ هیبریدی» یاد میشود.
در این شرایط، ارزشها و هنجارهای هر فرهنگ در تعامل با فرهنگهای دیگر، تغییر کرده و چیزی نو میسازند. این اتفاق میتواند نهتنها در سطح جامعه، بلکه در سطح درونی هر فرد هم انجام شود. برای ایرانیها، این مسیر معمولا از مراحل زیاد میگذرد:
مرحله اول — «شوک فرهنگی»:
حالا که در کشور جدیدی زندگی میکنی، متوجه میشوی ریتم زندگی با آنچه به آن عادت داشتی فرق دارد. آدمها جور دیگری راه میروند، متفاوت حرف میزنند و قواعد نانوشته دیگری برای تعامل با یکدیگر دارند. شاید در ابتدا از آزادیها و فرصتهای تازهای که تجربه میکنی خوشحال شوی، اما همزمان از نظم، فاصلهگذاری اجتماعی یا حتی سردی ظاهری بعضی رفتارها هم تعجب کنی.
شاید هنوز خودت را کاملا ایرانی میدانی اما با زندگی در کشور مقصد، متوجه شدی بعضی باورهایت زیر سوال رفتهاند، بعضی عادتهایت ناکارآمد هستند و یکسری حرفها نامناسب بهنظر میرسند. هنوز چیز جدیدی نساختهای ولی انگار که داری اولین ترکهایی که به دیوارت وارد میشوند را حس میکنی.
مرحله دوم — «انطباق»:
در این مرحله، شروع به یاد گرفتن قوانین نانوشته میکنی؛ اینکه در جلسههای کاری چگونه مخالفت کنی، چطور افراد را به شام دعوت کنی، مهمانیهایت را چگونه برگزار کنی و مرزهایت را با غریبهها مشخص کنی.
قرار نیست ایرانی بودن را بهطور کامل کنار بگذاری، بلکه فقط یک لایهی جدید به هویتت اضافه میکنی تا بتوانی با محیط جدید سازگار شوی. هنوز همان آدم سابق هستی، اما انگار یک سیستمعامل جدید روی تو نصب شده که بسته به موقعیت، نسخهی مناسبتری از خودت را اجرا میکند.
مرحله سوم — «ترکیب»:
شروع ساخت «فرهنگ سوم»، در این مرحله است که دیگر از «تطبیق دادن» خودت با فرهنگ جدید گذر کرده و به مرحله «انتخاب کردن» میرسی. عمق رابطه و همبستگی را از فرهنگ ایرانی برمیداری و صراحت و مرزبندی شخصی را از فرهنگ دوم نگه میداری.
حالا قوانین خودت رو میسازی، نه کاملا شبیه خانوادهات فکر میکنی و نه دقیقا مثل همکاران هستی. یک سبک جدید که در دوستی، کار، عشق و تربیت بچه، بهترینهای هر بخش را برداشته است.
مرحله چهارم — «هویت مستقل»:
در مرحلهی آخر، دیگر در حال ترکیب کردن نیستی، بلکه چیزی که ساختهای را زندگی میکنی. پژوهشهای مربوط به هویتهای دوفرهنگی نشان میدهد افرادی که بخشهایی از هر دو فرهنگ را درونی میکنند، در نهایت به هویتی تازه میرسند که بازتاب تجربهی زیستهی خودشان است. در این نقطه، مسئله دیگر حالت بحرانآمیز ندارد و فرد میتواند بدون تعلق کامل به یک فرهنگ واحد، با هر دو فرهنگ زندگی کند.
اما فراموش نکن که این مسیر خطی و یکدست نیست. ممکن است بعد از سالها دوباره شوک فرهنگی را تجربه کنی یا در مواجهه با تغییرات سیاسی و اجتماعی دچار بحران شوی. حتی شاید با تولد فرزندت، دوباره سؤال «من چه کسی هستم؟» در تو زنده شود و بخواهی به شکل عمیقتری به فرهنگ اولت بازگردی.
این یک فرآیند زنده است که ممکن است چندین بار، تکرار شود. نکته مهم این است که تو انتخاب کردی فرهنگ سومت را بسازی، و چیزی که ساخته میشود، معمولا از از چیزی که صرفا اتفاق میافتد، عمیقتر و پایدارتر است.
مزایای فرهنگ سوم — آنچه علم میگوید
مزیت اول — همدلی فرهنگی استثنایی:
با زندگی در فرهنگ جدید، یاد میگیری چگونه گوش بدهی، بفهمی و مکث کنی. این فرآیندِ مشاهده و جا افتادن در محیط جدید، نوعی تمرین عملی برای تقویت «عضله همدلی» است. اینکه چرا افراد به شکلی خاص رفتار میکنند و در هر موقعیت چه پاسخی مناسبتر است، چیزی است که با تکیه بر دقت، توجه و حساسیت نسبت به دیگران میتوانی بهتدریج یاد بگیری.
در سطح تجربه زیسته، پژوهشهای مربوط به افراد دارای تجربه «فرهنگ سوم» نشان میدهند که این گروه در مقایسه با افرادی که تجربه زندگی بینفرهنگی ندارند، تفاوتهای معناداری در برخی ویژگیهای شخصیتی و ظرفیتهای بینفرهنگی دارند.
برای مثال، یک مطالعه مقایسهای توسط McCammon, Alexandra M، پژوهشگر در حوزه روانشناسی، نشان داده است که بچههای فرهنگ سوم، در مقایسه با نمونهای همسان از بزرگسالان آمریکایی که تجربه زندگی خارج از ایالات متحده نداشتهاند، در شاخصهای مرتبط با همدلی و حساسیت فرهنگی، نمرات بالاتری کسب میکنند.
این موضوع حتی برای ایرانیان، راحتتر هم است. پژوهشهای فرهنگی مارکوس و کیتایاما (1991) درباره جوامع جمعگرا و فردگرا، نشان میدهد که این ساختار، خود میتواند زمینهساز افزایش حساسیت اجتماعی و ظرفیت همدلی در تعاملات بینفردی شود. حالا تویی که در چنین بستری بزرگ شده، وارد یک فرهنگ فردگرا میشود که بر مرزبندی شخصی و صراحت کلام تاکید دارند.
اگر بتوانی ویژگیهای این دو سبک را باهم ترکیب کنی، فردی میشوی که گرمای رابطههای ایرانی را با انعطاف و خودتنظیمی فرهنگ فردگرا را در دست دارد. این ویژگی، نه فقط برای ترجمه کلمات، بلکه برای پل زدن بین آدمها با دو فضای متفاوت به تو کمک میکند.
مزیت دوم — هوش فرهنگی بالا:
کسی که بین دو فرهنگ زندگی میکند، هوش فرهنگی بالاتری دارد. این افراد سریعتر از بقیه فضای نامرئی اتاق را درک میکنند و صحبتهای ناگفته را میفهمند. این مهارت کلیدی، در تیمهای چند ملیتی و محیطهای کاری بینالمللی یک مزیت رقابتی فوقالعاده است که میتواند دست بالاتر را به تو بدهد. پس اگر فرهنگ سوم داشته باشی، این مهارت را بدون نیاز به کتاب خواندن، بلکه فقط از طریق زندگی کردن یاد گرفتهای.
مزیت سوم — موفقیت تحصیلی و شغلی:
برخلاف تصور رایج دربارهی مهاجرت بهعنوان «بیریشگی»، افرادی که تجربهی شکلگیری هویت در فرهنگ سوم را دارند، معمولاً در محیطهای آموزشی عملکرد قابلتوجهی نشان میدهند. فردی که چندین تجربهی مهاجرت را پشت سر گذاشته، معمولاً نسبت به تغییر مقاومت کمتری دارد. این افراد با مفاهیمی مانند استقلال زودهنگام، سازگاری بالا و جابهجاییهای مکرر آشنا هستند و همین ویژگیها باعث میشود در جهان ناپایدار امروز، عملکرد انعطافپذیرتری داشته باشند.
مزیت چهارم — شبکه اجتماعی متنوعتر:
پژوهشها نشان میدهد افرادی که تجربه بینفرهنگی گسترهای دارند، در طیف وسیعتری از زمینههای فرهنگی احساس راحتی میکنند. آنها شبکه اجتماعی متنوعتری میتوانند تشکیل دهند و دسترسی بیشتری به جهانهای اطراف روایتهای دیگران دارند. اگر که دنبال فرصتهای بیشتر در محیط جدیدت هستی، ساختن فرهنگ سوم به تو کمک میکند به فرصتهای کاری بیشتری دست پیدا کنی و از این طریق، ارتباطات مؤثرتری بسازی.
اگر احساس میکنی زمانش رسیده است که این هویت را از یک تجربه فردی، به یک تجربه جمعی تبدیل کنی و با آدمهایی که این مسیر را رفتهاند همصدا شوی، میتوانی سراغ «راهنمای ساختن کامیونیتی در غربت» بروی.
چالشهای فرهنگ سوم — که کمتر گفته میشود
چالش اول — «تعلق کجاست؟»
یکی از سوالهای عمیق در فرایند مهاجرت و ادغام شدن، همین پرسش است. برای بسیاری از افراد، پاسخ واضح است؛ هرجایی که در آن بزرگ شدهاند یا خانوادهشان در آن زندگی میکنند، خانه است.
اما ممکن است وقتی به ایران برمیگردی، احساس کنی کمی عوض شدهای. دیگر بعضی از نگاهها، شیوه حرف زدن و عادتهای شبیه به بقیه نیست. در کشور جدید هم شاید هنوز حس کنی بخشی از تو، همچنان به این دنیا تعلق ندارد. در نهایت، بهنظر میآید که هیچکدام از این دو دنیا، دیگر خانه تو نیستند
اما تحقیقات اثبات میکنند بسیاری از افراد با داشتن تجربه فرهنگ سوم، حس تعلق را بهصورت عمیقتر و نه صرفا بهخاطر یک مکان جغرافیایی، بلکه بهخاطر بودن در کنار افرادی که تجربه مشابه دارند، پیدا میکنند. جایی که دیگر لازم نیست برای کسی توضیح دهی چرا بعضی چیزهایی که احساس نزدیکی و یا دوری با آنها داشتی، دیگر همان حس قبلی را ندارند.
چالش دوم — «مهاجر پنهان»:
کمکم میفهمی چیزی در تو جابهجا شده. نه صرفا به شکل ظاهری، بلکه چیزی که نمیتوانی راحت توضیحش بدهی. بیشتر شبیه این است که زاویه نگاهت کمی تغییر کرده باشد، بدون اینکه خودت اجازهاش را داده باشی. همان چیزهایی که قبلا عادی بودند، حالا لایههای بیشتری دارند. بعضی رفتارها برایت قابل پیشبینی نیستند، بعضی واکنشها بیش از حد تند یا بیش از حد ساده به نظر میرسند.
و عجیبتر از همه این است که اطرافیان انتظار دارند همان نسخه قبلی باشی. همان ریتم، همان واکنشها، همان حساسیتها. اما تو در فاصلهای ایستادهای؛ جایی بین «قبل» و «بعد»، جایی که نه میتوانی کاملا برگردی، نه لازم است خودت را توضیح بدهی. این وضعیت بیشتر از اینکه درباره مهاجرت باشد، درباره برگشتن است. درباره مواجهه دوباره با جایی که فکر میکردی هنوز تو آن را کامل میشناسی، اما حالا باید دوباره با آن هماهنگ شوی.
چالش سوم — توضیح دادن به دیگران:
شاید برای برخی افراد جواب دادن سوال اینکه «تو که ایرانی هستی، پس چرا هم نوروز جشن گرفتی و هم کریسمس؟»، راحت باشد، اما برای بعضی دیگر، یک چالش نامرئی را در خود دارد. وقتی هویتت ترکیبی از تجربههای مختلف باشد، سخت میشود نامی برای موقعیتی که داری تجربه میکنی، بگذاری؛ چون شاید لزوما کلمهای برای توصیف این شرایط، وجود ندارد.
بسیاری از افراد با فرهنگ سوم، با نوعی ابهام در هویت خود مواجه میشوند. نه لزوما بهخاطر اینکه خودشان نمیدانند چه کسی هستند، بلکه بهخاطر اینکه چارچوبهای رایج اجتماعی برای توضیح چنین هویتی محدود است. تجربهای که برای تو زنده و قابل لمس است، گاهی حتی در هر دو زبانی که بلدی، نامی ندارد.
چالش چهارم — فشار برای «انتخاب»:
یکی دیگر از فشارهای رایجی که مهاجران ایرانی تجربه میکنند، فشاری است که از دو جامعه وارد میشود. ممکن است در ایران بشنوی که «دیگر خیلی غربی شدهای» و در کشور جدید هم به تو بگویند «هنوز فرهنگ ما را یاد نگرفتهای». هر دو جمله شاید با نیت بدی گفته نشوند، اما پیامی که منتقل میکنند یکی است: باید بین ما یکی را انتخاب کنی.
برای کسی که فرهنگ سوم را تجربه میکند، اجباری برای این موضوع وجود ندارد. هویت او با سالها تجربه، یادگیری و زندگی در جهانهای مختلف، بهقدری پخته شده است که موقعیت او با یک برچسب ساده، نمیتواند تقلیل یابد.
چالش پنجم — سوگ پنهان:
چالش آخر زندگی چندفرهنگی، سوگی آرام و طولانیست. چنین زندگیای، معمولا با ترک شهرها، دوستیها، خانواده، مدرسه و فضاهایی که آشنا بودهاند، همراه است. دوستیهایی که دیگر ادامه پیدا نمیکنند، روابطی که باید به اتمام برسند و روتینهایی که دیگر، بخشی از زندگی روزمره نیستند.
در تحقیقی، نشان داده شده که افراد دارای فرهنگ سوم، نوعی سوگ پنهان تجربه میکنند. سوگی که شاید توسط افراد قابل نامگذاری نباشد، اما وجود دارد.
فرهنگ سوم ایرانی — یک نسخه خاص
ویژگی اول — «ایران تخیلی» در مقابل «ایران واقعی»:
برای بسیاری از ما، ایران فقط یک موقعیت جغرافیایی نیست، بلکه مجموعهای از خاطرات، تصاویر و صداهاست؛ بوی قرمهسبزی، موسیقیهای هایده، اشعار کودکی و مهمانیهای خانوادگیای که سالهاست پشت سر گذاشتهایم. بعد از مدتی متوجه میشوی این ایران با ایرانِ امروز تفاوت دارد؛ در واقع، ایرانِ تو بیشتر در حافظه زندگی میکند تا در واقعیت.
کشور تغییر میکند، نسلها عوض میشوند، شوخیها و فرهنگ شهری لزوما دیگر با زمانی که رفتی، یکی نخواهد بود. بههمین خاطر، ایران دو نسخه متفاوت برای ما دارد، یکی ایرانی که در حال تغییر است و دیگری، ایرانی که در روایتهای خانوادگی و تجربه ما، حفظ شده است. این «ایران تخیلی» فقط یک نوستالژی نیست، بلکه بخشی از فرهنگ سوم ایرانیان محسوب میشود.
ویژگی دوم — «Persian» بهعنوان هویت انتخابی:
بسیاری از ایرانیان خارج از کشور، انتخاب واژهی Persian بهجای Iranian برای توصیف خود را صرفا یک انتخاب زبانی نمیدانند. در بسیاری از زمینههای سیاسی و رسانهای، واژهی Iranian با تصویر دولت ایران گره خورده است. در مقابل، Persian بیشتر به تاریخ و فرهنگ کهن، زبان و میراث ادبی این سرزمین اشاره دارد.
در نهایت، بعضی از افراد خودشان را Persian معرفی میکنند تا هویت خود را با تاکید بر حافظ، کوروش و نوروز معرفی کنند، نه سیاستهای حکومت. از دید فرهنگ سوم، این همان پروسه بازتعریف هویت در یک زمینه جدید است؛ هویتی که نه کاملا مطابق با تعریفیست که کشور ارائه میکند و نه کاملا در قالب هویت غربی حل میشود.
ویژگی سوم — افتخار به تاریخ باستانی:
نامهایی مانند کوروش، فردوسی، مولانا حافظ و جشنهای نوروز، چهارشنبهسوری و شب یلدا بهعنوان نمادهای هویت فرهنگی هر مهاجر ایرانی محسوب میشوند. این موضوع، فقط بحث علاقه شخصی نیست، بلکه بخشی از دیاسپورای ایرانی هویت خود را با این موارد، تعریف میکنند.
ارجاع به میراث ادبی و فرهنگی غنی ایران، میتواند راهی برای تعریف هویتی گستردهتر و عمیقتر، جدا از تصویر داستانهاییست که دولت ایران سعی بر به تصویر کشیدنشان دارد باشد. این عمل، درواقع تاکیدی بر بازسازی روایت ایران است؛ روایتی که در فضای بینالمللی هم قابل اشتراک و بسط دادن است.
ویژگی چهارم — همبستگی در بحران:
اغلب همبستگیهای افراد، نه در موقعیتهای روزانه، بلکه در لحظههای بحرانی و تنشزا شکل میگیرد. در بسیاری از شهرهای جهان، مهاجران از نسلهای مختلف، زبانها و مسیرهای متفاوت برای اعتراض و حمایت از مردم ایران در جنبش «زن، زندگی، آزادی» حاضر شدند تا اتحاد خود را نشان دهند.
ایرانیان خارج از کشور، ناگهان صدایی مشترک پیدا کردند. تجمعها، شبکههای حمایتی، فعالیتهای رسانهای و فرهنگی ثابت کرد که چیزی فراتر از جمعهای پراکنده در حال شکل گرفتن است. چیزی که ایجاد شد، یک هویت دیاسپورای مشترک بود که نه با ساختارهای سیاسی ایران تعریف میشود و نه با فرهنگ میزبان.
در چنین شرایطی، نشان میدهد که فرهنگ سوم نهتنها فقط یک تجربه فردی بین دو فرهنگ نیست، بلکه در مقیاس جمعی میتواند به یک فرهنگ مشترک در دیاسپورا تبدیل شود. شبکهای از آدمها که شاید در شهر و یا کشورهای مختلفی زندگی کنند، اما روایتهای مشابهی از گذشته، آینده و هویت خود دارند.
چطور با فرهنگ سوم زندگی کنی — نه علیرغم آن، بلکه با آن
قدم اول — نام گذاشتن:
«من فرهنگ سوم دارم» شاید در نگاه اول جملهی عجیبی بهنظر برسد، اما همین نامگذاری به تو کمک میکند درک روشنتری از شرایط خود داشته باشی. این جمله یعنی اینکه «دیگر گم نشدهام» و میتوانم بپذیرم که به جایی تعلق دارم، و این خود بخشی از هویت جدید من است.
نامگذاری تجربهها به آنها شکل میدهد؛ چیزهای پراکنده را کنار هم میگذارد و از دلشان یک روایت قابل فهم میسازد. وقتی یک حس مبهم اسم پیدا میکند، از حالت گنگ و شخصی بیرون میآید و تبدیل به چیزی میشود که میشود آن را دید، شناخت و با دیگران هم به اشتراک گذاشت. در این لحظه، آدم فقط با خودش روبهرو نیست؛ میفهمد این تجربه فقط برای او نیست و همین فهم، از سنگینی تنهایی کم میکند و جا را برای پذیرش خودِ جدید بازتر میگذارد.
قدم دوم — پیدا کردن آدمهای مشابه:
در مطالعه de Waal & Born 2021 که بر اساس دادههای کیفی از 20 فرد بزرگسال TCK انجام شد، مشخص شد که افراد بخشهایی از هر دو فرهنگ را درونی میکنند، اما احساس تعلق آنها بیشتر از اینکه به مکان یا یک فرهنگ واحد وابسته باشد، به روابط بینفردی گره میخورد. شاید این افراد لزوما هموطن تو نباشند، اما احساسات تو را درک میکنند.
کسی که بدون توضیح زیاد میتواند بفهمد که چرا وقتی به وطنت برمیگردی، همانقدر که در همین کشور زندگی میکنی، میتواند ناراحتکننده و همزمان، آرامشبخش باشد. کسی که میداند جواب سوال «اهل کجایی» لزوما آنقدرها هم ساده نیست. احساس تعلق برای فرهنگ سوم، معمولا در رابطه شکل میگیرد، نه در اینکه پاسپورت چه کشوری را دارید.
قدم سوم — ساختن آیینهای فرهنگ سوم:
هویت اگر فقط در ذهن بماند، آرامآرام از بین میرود. آیینهای شخصی باید در عمل تجسم شوند. نوروز را در خانهای در برلین با دوستان فرانسویات میگذرانی. فارسی صحبت میکنی اما بین جملات، زبانهای دیگر هم شنیده میشود و حتی ممکن است بچهات، اسم ایرانی داشته باشد، اما در یک مدرسه، بینالمللی درس میخواند. غذاهای ایرانی میپزی یا سبکهای جدید و یا تلفیقی با غذاهای کشور جدید.
الان، بهجای بازسازی گذشته و یا تقلید از کشور مقصد، بهدنبال این هستی که نسخه خودت را بسازی؛ نسخهای که یک پروژه خلاقانه و با ایدههای جدید است. این به معنای از دست رفتن اصالت نیست، بلکه بخشی از تجربهی فرهنگ سوم است؛ تجربهای که نشان میدهد هویت تو هنوز زنده است و میتواند گسترش پیدا کند.
قدم چهارم — پذیرفتن سوگ:
این بخش میتواند خیلی ناراحتکننده باشد چون یادآوری میکند مهاجرت، فقط اضافه کردن نیست، کم کردن هم است. یکی از بالغانهترین کارهایی که میتوانی انجام دهی، این است که انکار نکنی بعضی چیزها را از دست دادهای. دوستیهایی که دیگر مثل قبل نمیشوند، پدر و مادری که پیر میشوند و کنارشان نیستی و نسخهای قدیمی از خودت که فشارهایی که تا الان تجربه کردی را، تجربه نکرده بود.
اگر بتوانی این فقدان را با آگاهی و همدلی، تصدیق کنی، انسجام هویتی قویتری خواهی داشت. اگر سوگ از دست دادنهای را انکار کنی، ممکن است به حس گناه، دلزدگی و تحریکپذیری مزمن تبدیل شود. اما اگر آن را بپذیری، میتوانی همزمان هم قدردان گذشته باشی، هم از حال خود لذت ببری. فرهنگ سوم، همراه با سوگواری و غم همراه است و این بلوغ عاطفی، بدون گذر از این مرحله، سخت خواهد بود.
قدم پنجم — افتخار، نه شرم:
پل زدن بین دو جهان، یک مهارت کمیاب است. بیشتر مردم در شرایطی قرار نمیگیرند که نیاز باید قواعد دو فرهنگ متفاوت را همزمان درک کرده و درونی کنند. اما تو توانستی اینکار را در در کلاس درس، بلکه در دنیای واقعی زندگی کنی.
داشتن فرهنگ سوم، یک نقص نیست. این مهارت نشان دهنده یک ظرفیت انسانی بهتر برای درک اقتصاد، آموزش، تکنولوژی و سیاست است. چنین افرادی میتوانند پیچیدگیهای زندگی را راحتتر تحمل کنند و میان گفتوگوهای متضاد، روایتهای منسجم ایجاد نمایند.
هر مهارتی برای رشد به محیط نیاز دارد، و این هم از آن مهارتهایی نیست که در تنهایی شکوفا شود. اگر قرار باشد که این توانایی کمیاب را به یک سرمایه تبدیل کنی، به شبکهای نیاز داری که بتواند پیچیدگیهای تو را درک کند، بدون اینکه سادهسازیات نماید.
[نام اپ] جایی است که آدمهایی هستند که «فرهنگ سوم» را میفهمند — چون خودشان هم همین جا هستند. شاید وقت آن رسیده که دیگر فقط بین دو جهان پل نزنی، بلکه با آدمهای مشابه خودت هم آشنا شوی.
«خانه» در فرهنگ سوم — کجاست؟
حالا ممکن است این سوال برایت پیش بیاید که «خانه کجاست؟». تصور بعضیها این است که خانه، یک کشور است، یک شهر و یا نقطهای که اگر از آن دور شوند، میدانند که باید به کجا برگردند. اما وقتی فرهنگ سوم را تجربه میکنی، میبینی که حتی وقتی به وطنت برمیگردی، با وجود اینکه یکسری چیزها آشناست، اما همهچیز هم لزوما آشنا نیست. وقتی که در کشور میزبان هم زندگی میکنی، میبینی چیزهای زیادی بدست آوردهای، اما هنوز هم احساس میکنی جا نیفتادهای.
اینجا کمکم متوجه یک مسئلهای میشوی؛ شاید که «خانه» آن چیزی نبود که فکر میکردی. شاید که خانه، بیشتر از آنکه در یک مکان تعریف شود، تجربهایست که با آدمهای درست ایجاد میشود. خانه میتواند صدای مادرت باشد وقتی که فارسی صحبت میکند. در بوی غذای ایرانیست که در آشپزخانهای یک خانه آلمانی، دور از ایران پختهای. در خندهای که با دوستی برلینی شریک شدهای. در مکالمهای عمیق با کسی که او هم طعم غربت و بیگانگی در کشور خودش را هم چشیده باشد.
شاید سالها طول بکشد تا این موضوع را بفهمی و یا حتی دوستی برای دردودلهایت پیدا کنی. خانه مکانی نیست که باید پیدایش کنی، چیزیست که هرجا میروی، با خودت حمل میکنی. وقتی این را بپذیری، میفهمی که تمام این مدت دنبال خانه نمیگشتی، فقط هنوز نمیدانستی خانهات چه شکلیست. فرهنگ سوم یعنی تو پل هستی — نه سرگردان. و پلها ارزشمندترین چیزی هستند که بین دو جهان میتوان بود.
